درمان توانبخشی شناختی، درمانی تخصصی است که برای کمک به کودکان در بازیابی و بهبود عملکردهای شناختی که ممکن است تحت تأثیر آسیب یا بیماری قرار گرفته باشند، طراحی شده است. فرقی نمیکند این اختلالات ناشی از آسیب مغزی تروماتیک (TBI)، سکته مغزی، یا بیماریهای دیگر باشد، در هر صورت اختلالات شناختی میتوانند تأثیر عمیقی بر توانایی کودک در مدیریت کارهای روزمره داشته باشند.
کاردرمانگران ما در کلینیک توانبخشی راه کمال با فرزندان شما همکاری میکنند تا چالشهای شناختی آنها را ارزیابی کرده و برنامههای توانبخشی فردی و جامع را با هدف آموزش مجدد مهارتهای تفکر، حافظه و حل مسئله طراحی کنند. این فرایند به کودکان اجازه میدهد با اعتمادبهنفس و استقلال بیشتری به فعالیتهای روزمره بازگردند.
درمان توانبخشی شناختی چیست؟
درمان توانبخشی شناختی در کودکان، رویکردی درمانی است که به بهبود توانایی کودک در تفکر و پردازش اطلاعات پس از آسیب به مغز یا بیماری که بر عملکرد مغز تأثیر گذاشته است، کمک میکند. هدف آن آموزش مجدد عملکردهای شناختیای است که دچار اختلال شدهاند و کمک به کودکان برای بازگشت به فعالیتهای روزانه خود میباشد.
شناخت، نقش مهمی در توانایی کودک برای یادگیری، حفظ و استفاده از اطلاعات جدید ایفا میکند که تواناییهای او را برای درگیری در مشاغل روزانه مانند تحصیلات، بازی و فعالیتهای اوقات فراغت افزایش میدهد.
در طول درمان توانبخشی شناختی، کودک مهارتهایی را برای بهبود اختلالات شناختی خود تمرین میکند و تکنیکهایی را میآموزد که به او در مدیریت نقایصی که بر فعالیتهای روزانه او تأثیر میگذارند، کمک میکنند. این شکل از درمان میتواند توسط تعدادی از متخصصان مانند کاردرمانگران آموزشدیده ارائه شود.
چه کسانی میتوانند از درمان توانبخشی شناختی بهره ببرند؟
در طول سالها، درمان توانبخشی شناختی بهطور گسترده مورد مطالعه قرار گرفته است. مطالعات، تأثیرات مثبتی از درمان توانبخشی شناختی را نشان دادهاند که برای بیماریهای زیر استفاده میشوند:
- آسیبهای مغزی
- سکته مغزی
- مولتیپل اسکلروزیس (MS)
بااینحال، شواهدی وجود دارند که انواع مختلف تکنیکهای توانبخشی شناختی میتوانند برای سایر بیماریهایی که بر مغز تأثیر میگذارند نیز مفید باشند، مانند:
- زوال عقل
- بیماری آلزایمر
- بیماری پارکینسون
- تومورهای مغزی
- و سایر اختلالات شناختی ناشی از جراحیهای مغزی یا درمان سرطان
والدین میتوانند با شرکت در برنامههای توانبخشی شناختی از راهنماییهای کاردرمانگران بهرهمند شوند. کاردرمانگران در طول توانبخشی بر روی بازیابی، تقویت و بهبود عملکردهای شناختی مانند حافظه، توجه و تمرکز، ادراک، حل مسئله، یادگیری، برنامهریزی، سازماندهی، قضاوت و موارد دیگر تمرکز میکنند.
مراحل درمان توانبخشی شناختی چیست؟
درمان توانبخشی شناختی شامل چهار مرحله است:
- ارزیابی اولیه: درمانگر ابتدا ارزیابی جامعی از وضعیت کودک شما برای تعیین زمینههای اختلالات شناختی انجام میدهد. سپس به کودک و خانوادهاش آموزشهایی درمورد نقایص شناختی و تأثیر آن بر فعالیتهای روزانه ارائه میدهد.
- آموزش فرایند یا درمان ترمیمی: درمانگر از انواع تکنیکها و فعالیتها با هدف بازیابی عملکرد شناختی ازطریق تمرین، ورزش و تحریک شناختی استفاده میکند. درمان ترمیمی از انعطافپذیری عصبی مغز برای افزایش الگوهای فعالسازی و اتصال در داخل و سراسر چندین منطقه مغزی برای افزایش عملکرد شناختی استفاده میکند.
- آموزش راهبرد یا درمان جبرانی: این مرحله شامل کمک به کودک برای یادگیری نحوه کنار آمدن با آسیب است تا بتواند با وجود آسیب یا اختلالات خود بهطور مؤثر عمل کند. این روش میتواند شامل ایجاد تغییراتی در محیط زندگی، استفاده از وسایل کمکی برای جبران نقایص مانند ابزارهای کمکی حافظه، یا تطبیق سبک زندگی با تواناییهای فعلی در طول فرایند بهبودی باشد.
- آموزش فعالیتهای عملکردی: این مرحله شامل کمک به کودک برای ادغام مجدد راهبردهای آموختهشده و دانش درمورد اختلالات شناختی خود در فعالیتهای روزمره است. کاردرمانگر راهنماییها و حمایتهایی به کودک و خانواده او ارائه میدهد تا فعالیتهای روزانه او را در جهت افزایش استقلال و تواناییهای عملکردی تقویت کند.
تأثیرات توانبخشی شناختی بر رشد مغز کودکان
توانبخشی شناختی (CRT) تأثیرات گسترده و حیاتی بر جنبههای مختلف شناختی و رفتاری میگذارد. این تأثیرات عمده را میتوان در محورهای زیر دستهبندی کرد:
تقویت حافظه و افزایش تمرکز
توانبخشی شناختی بهطور خاص بر ارتقاء تواناییهای نگهداری و پردازش اطلاعات تمرکز دارد:
- حافظه فعال: تمرینات توانبخشی بهطور کلی باعث تقویت حافظه فعال کودک میشوند. این حافظه برای حفظ و پردازش اطلاعات مورد نیاز برای انجام وظایف در لحظه (مانند دنبال کردن دستورالعملها) ضروری است.
- حافظه بلندمدت: توانبخشی شناختی با بهبود سازماندهی ذهنی و آموزش راهبردهای کارآمد برای کدگذاری و بازیابی اطلاعات، به تقویت پایدار حافظه بلندمدت کودک کمک میکند.
- توجه و تمرکز: مداخلات شناختی و روشهایی مانند نوروفیدبک عملکرد شبکههای مغزی مرتبط با توجه (ازجمله شبکههای اجرایی مرکزی) را بهبود میبخشند. این امر به افزایش تمرکز و جلوگیری از حواسپرتی کمک میکند.
ارتقاء کارکردهای اجرایی و کنترل خود
توانبخشی شناختی تأثیر عمیقی بر کارکردهای اجرایی مغز ازجمله موارد زیر میگذارد:
- مهارتهای حل مسئله و انعطافپذیری: تمرینات به گونهای طراحی شدهاند که تفکر منطقی و انعطافپذیری شناختی کودک را تقویت کنند. انعطافپذیری شناختی به کودک کمک میکند تا در مواجهه با چالشها بهراحتی از یک فکر یا وظیفه به دیگری تغییر وضعیت دهد و با شرایط جدید سازگار شود.
- برنامهریزی و سازماندهی: نرمافزارها و فعالیتهای عملی، به کودکان مهارتهای اساسی برنامهریزی، مدیریت زمان و سازماندهی وظایف را میآموزند که برای مدیریت امور مدرسه و خانه حیاتی است.
- کنترل تکانه: روشهایی چون نوروفیدبک و بازیهای جدی، توانایی مهار رفتارهای تکانشی را در کودک بهبود میبخشند و به او قدرت انتخاب واکنشهای مناسب را میدهند.
تنظیم هیجانی و تقویت سرعت پردازش
توانبخشی شناختی نهتنها بر شناخت، بلکه بر تعاملات مغز و بدن نیز تأثیر میگذارد:
- سرعت پردازش اطلاعات: تمرینات شناختی و بازیهای جدی، سرعت پردازش اطلاعات در مغز را افزایش میدهند؛ این افزایش سرعت برای درک سریع اطلاعات ورودی و واکنشهای به موقع در محیطهای اجتماعی و تحصیلی ضروری است.
تنظیم هیجانی:
- نوروفیدبک: با تنظیم فعالیت امواج مغزی در مناطق مرتبط با تنظیم هیجانی (مانند قشر پیشپیشانی)، به کودکان کمک میکند تا سطح اضطراب و استرس را کاهش دهند و ثبات هیجانی بیشتری کسب کنند.
- بایوفیدبک: با آموزش تکنیکهای تنظیم فیزیولوژیکی (کنترل ضربان قلب یا تنفس)، به بهبود تنظیم هیجانی ازطریق مدیریت وضعیت جسمی کمک میکند.
تقویت ارتباطات مغزی و مهارتهای عملی
تأثیر CRT در سطح عصبی و کاربردی ملموس است:
- تقویت مدارهای مغزی: توانبخشی شناختی با تقویت ارتباطات در نواحی حیاتی مغز مانند قشر پیشپیشانی، هیپوکامپ و آمیگدالا، فرایندهای یادگیری و حافظه را بهبود میبخشد. همچنین فعالیت نواحی مسئول تمرکز و خودتنظیمی (مانند سینگولیت قدامی) را افزایش میدهد.
- هماهنگی حسی حرکتی: روشهایی نظیر بایوفیدبک، هماهنگی مؤثر بین حرکات و پاسخهای شناختی را بهبود میبخشند. این جنبه برای کودکانی که در نوشتن، تعادل یا مهارتهای حرکتی ظریف مشکل دارند، بسیار مؤثر است.
- مهارتهای اجتماعی و ارتباطی: بازیهای تعاملی و تمرینات شناختی میتوانند توانایی درک دیدگاه دیگران و مهارتهای برقراری ارتباط مؤثر را تقویت کنند، که بهویژه برای کودکان مبتلا به اختلالات طیف اوتیسم کاربرد دارد.
سایر عوامل مؤثر بر عملکرد شناختی
هنگام پرداختن به آسیبهای مغزی یا بیماریهایی که بر عملکرد مغز تأثیر میگذارند، اغلب عوامل دیگری مانند تغییرات در تواناییهای گفتار و زبان، مشکلات مربوط به دهلیزی/تعادل و سایر اختلالات عصبی نیز وجود دارند که میتوانند بر عملکرد شناختی تأثیر بگذارند.
یکی دیگر از زمینههایی که در طول درمان توانبخشی شناختی مورد توجه قرار میگیرد، مهارتهای دیداری-حرکتی است. اغلب آسیب یا بیماری به مغز میتواند بر نحوه دیدن و پردازش اطلاعات دیداری توسط کودک تأثیر بگذارد و درنتیجه هماهنگی چشم و دست، تواناییهای اسکن دیداری و موارد دیگر را تحت تأثیر قرار دهد. از انواع تمرینات درکی-حرکتی برای آموزش مجدد جنبههای دیداری-حرکتی مغز استفاده میشود.
کاردرمانگران با سایر متخصصان مانند فیزیوتراپها، گفتاردرمانگران و متخصصان اعصاب و روان همکاری میکنند تا به همه زمینههای اختلالات شناختی رسیدگی کنند.
مزایای درمان توانبخشی شناختی
درمان توانبخشی شناختی (CRT) مزایای متعددی را ارائه میدهد که توانایی کودک برای عملکرد در زندگی روزمره را افزایش میدهد، ازجمله:
- بهبود توانایی شناختی پس از بیماری یا آسیب به مغز
- بهبود تواناییهای عملکردی
- افزایش استقلال در فعالیتهای روزمره در خانه، مدرسه و جامعه
- بهبود روابط اجتماعی
- بهبود مهارتهای ارتباطی
- افزایش درک و دانش درمورد آسیب یا بیماری مغزی کودک
مقایسه درمان توانبخشی شناختی با رفتاردرمانی شناختی
ازآنجاییکه درمان توانبخشی شناختی (CRT) و درمان شناختی-رفتاری (CBT) ممکن است بهراحتی اشتباه گرفته شوند، درک تمایز آنها مفید است:
- درمان توانبخشی شناختی (CRT) بر روی بازیابی یا جبران نقصهای شناختی در توجه، حافظه یا عملکرد اجرایی تمرکز دارد. هدف توانبخشی بازگرداندن بیمار به سلامت و نه لزوماً به سطح عملکرد قبلی او است.
- درمان شناختی-رفتاری (CBT) بر روی آموزش مجدد الگوهای فکری منفی تمرکز دارد، که میتواند منجر به علائم اضطرابآور یا افسردگی شود. هدف از این درمان، یافتن رفتارهایی است که به بازسازی افکار منفی کمک میکنند. رفتاردرمانی شناختی لزوماً نیاز به از دست دادن عملکرد ندارد؛ برخلاف CRT که یا نقص شناختی را دور میزند یا آن را بهبود میبخشد.
در حالی که هر دو درمان ممکن است برای علائم مداوم پس از ضربه مغزی مفید باشند، درمان شناختی-رفتاری ممکن است برای کودکانی که با افکار مزاحم دست و پنجه نرم میکنند مفیدتر باشد، در حالی که درمان توانبخشی شناختی برای کسانی که با وظایف شناختی پس از ضربه مغزی مشکل دارند، کمک بیشتری ارائه خواهد داد.
جمعبندی
توانبخشی شناختی (CRT) در کودکان، رویکردی درمانی است که برای کمک به کودکانی که عملکردهای شناختیشان (مانند حافظه، توجه، حل مسئله و عملکرد اجرایی) بهدلیل آسیبهای مغزی، سکته، یا اختلالات عصبی دیگر دچار اختلال شده، طراحی شده است. این درمان که اغلب توسط کاردرمانگران و آسیبشناسان گفتار و زبان ارائه میشود، نهتنها بر بازیابی مهارتهای شناختی از دست رفته ازطریق تمرینهای هدفمند تمرکز دارد، بلکه به کودک راهبردهای جبرانی و ابزارهایی (مانند برنامههای دیداری یا چکلیستها) را میآموزد تا بتواند بهطور مؤثر با کمبودهای خود کنار بیاید. هدف نهایی CRT در کودکان، افزایش استقلال عملکردی و مشارکت آنها در محیطهای روزمره مانند مدرسه، خانه و اجتماع است و درنتیجه، بهطور مستقیم کیفیت زندگی و موفقیت تحصیلی و اجتماعی آنها را بهبود میبخشد.
منابع
مطالب مشابه
دیستروفی عضلانی (MD) اختلالی ژنتیکی است که بر توانایی عضلات برای ترمیم خود تأثیر میگذارد. بسته به نوع دیستروفی عضلانی، تأثیر این بیماری بر زندگی روزمره میتواند متفاوت باشد. خبر خوب این است که فیزیوتراپی و کاردرمانی گزینههای عالی برای بهبود قدرت و کاهش علائم کودک هستند.
بیش حسی دهانی بر تمایل کودک به پذیرش غذاهای مختلف تأثیر میگذارد. کودکانی که این حساسیت را تجربه میکنند ممکن است بافتهای خاصی مانند غذاهای تُرد، لهشده یا لزج را رد کنند که درنهایت بر دریافت تغذیهای آنها تأثیر میگذارد.
توانبخشی شناختی کودکان، رویکردی درمانی است که به بهبود توانایی کودک در تفکر و پردازش اطلاعات پس از آسیب به مغز یا بیماری که بر عملکرد مغز تأثیر گذاشته است، کمک میکند. هدف آن آموزش مجدد عملکردهای شناختیای است که دچار اختلال شدهاند و کمک به کودکان برای بازگشت به فعالیتهای روزانه خود میباشد.
اسکیزوفرنی در دوران کودکی، اختلالی نادر اما عصبی-رشدی است که میتواند تأثیر مخربی بر توانایی کودک در عملکرد روزانه، تحصیلی و اجتماعی داشته باشد. در این راستا، کاردرمانی نقش محوری ایفا میکند و هدف آن فراتر از مدیریت علائم، بهبود استقلال و کیفیت زندگی کودک است.
افسردگی در کودکان ممکن است با آنچه در بزرگسالان دیده میشود، متفاوت به نظر برسد. و ممکن است برای هر کودک به شکلی متفاوت باشد. کاردرمانگران میتوانند به افزایش عزت نفس، توسعه مهارتهای مقابلهای، و پرورش انعطافپذیری کودکان کمک کنند. آنها همچنین میتوانند محیطی امن و حمایتی برای کودکان فراهم کرده تا احساسات خود را بیان کنند و سختیها را پشت سر بگذارند.
گفتاردرمانی در سندرم ترنز نقشی حیاتی و محوری در حمایت از رشد جامع این کودکان دارد؛ چرا کهنه تنها به بهبود وضوح گفتار و ساختار زبانی میپردازد بلکه باعث تقویت مهارتهای حیاتی اجتماعی-ارتباطی و افزایش اعتمادبهنفس کودکان می شود.
مداخلات زودهنگام در یکپارچگی درکی-حرکتی، بهویژه برای کودکان پیشدبستانی که با تأخیرهای رشدی روبرو هستند، بهبودهای قابل توجهی را به همراه دارند. یکی از اهداف اصلی کاردرمانی درکی حرکتی، بهبود هماهنگی، دستخط و هماهنگی چشم و دست است، که مهارتهای حیاتی برای موفقیت تحصیلی و کارهای روزمره هستند.
کاردرمانی حافظه با هدف کمک به کودکانی که بهدلیل آسیبهای مغزی یا چالشهای رشدی، در ذخیره، نگهداری و بازیابی اطلاعات با مشکل مواجه هستند، استفاده میشود.
چهره کوری، که بهعنوان پروزوپاگنوزیا نیز شناخته میشود، اختلالی است که در آن کودک در تشخیص چهرهها، ازجمله چهره خود، مشکل دارد. این اختلال عصبی میتواند مادرزادی بوده و از بدو تولد وجود داشته باشد یا اکتسابی باشد و بعداً بهدلیل آسیب مغزی یا برخی اختلالات عصبی ایجاد شود.
کند نویسی یکی از موضوعاتی است که در طول کارهای زمانبندی شده مانند آزمونها و امتحانات مشکلساز میشود. متأسفانه، سرعت کم دانشآموز در حین نوشتن باعث میشود کودک نتواند به حجم کاری مورد نیاز برسد و با افت تحصیلی و نمرات پایین مواجه شود. اما علت سرعت پایین نوشتن باید در اوایل دوران مدرسه کودک شناسایی و اصلاح شود.