بازیدرمانی کودکان روشی رواندرمانی است که در آن درمانگر آموزشدیده از بازی بهجای گفتوگوی صرف استفاده میکند تا کودک احساسات و تجربههای دشوارش را بروز دهد و مهارتهای تازهای برای مقابله با آنها یاد بگیرد. این روش بیشتر برای کودکان 3 تا 12 ساله به کار میرود؛ سنینی که زبان کودک هنوز برای توضیح دنیای درونیاش کافی نیست، اما بازی را کاملاً میفهمد.
در این مقاله میخوانید بازی درمانی دقیقاً چگونه پیش میرود، برای چه مشکلاتی به کار میآید، چند جلسه لازم است و والدین در خانه چه نقشی دارند. اگر دربارهی رفتار یا احساسات فرزندتان نگران هستید، پیش از هر تصمیمی بخشهای مربوط به مراحل درمان و نکات انتخاب درمانگر را بخوانید.
بازی درمانی کودکان چیست؟
بازیدرمانی (Play Therapy) نوعی درمان است که به کودک اجازه میدهد احساسات، ترسها و تجربههایش را با اسباببازی و بازی نشان دهد. کودکان معمولاً نمیتوانند احساسات خود را پردازش کنند یا مشکلاتشان را برای والدین و بزرگسالان دیگر توضیح دهند، اما همان احساسات را در بازی بدون دشواری بروز میدهند.
درمانگر در طول بازی رفتار کودک را مشاهده میکند تا ریشهی نگرانیها را بشناسد. سپس به کودک کمک میکند احساساتش را کشف کند، با آسیبهای حلنشده روبهرو شود و رفتارهای نامناسب را با راهحلهای تازه جایگزین کند. این کار در چارچوب روانشناسی کودک و توانبخشی انجام میشود.
بازی درمانی جایگزین دارو یا سایر درمانهای لازم نیست. میتوان آن را بهتنهایی یا همراه با روشهای دیگر به کار برد. متخصصان مختلف سلامت روان و توانبخشی، از جمله روانشناسان، روانپزشکان، رفتاردرمانگران و مددکاران اجتماعی، میتوانند این روش را انجام دهند، بهشرط آنکه آموزش و تجربهی لازم را دیده باشند.
متن انگلیسی: Play therapy is to children what counseling is to adults
ترجمه فارسی: بازیدرمانی برای کودکان همان جایگاهی را دارد که مشاوره برای بزرگسالان دارد؛ کودک احساساتش را با اسباببازی راحتتر از کلمات بیان میکند.
به نقل از سایت مرکز بازیدرمانی دانشگاه نورث تگزاس (UNT)
بازیدرمانی چگونه به کودک کمک میکند؟
بازی زبان طبیعی کودک است و درمانگر با ورود به همین زبان، فاصلهی ارتباطی میان کودک و بزرگسال را کم میکند. کودکان برخلاف بزرگسالان با کلمات ارتباط برقرار نمیکنند و خود را از طریق دنیای بازی ابراز میکنند. اسباببازیها برای آنها مثل واژهاند و بازی مثل جمله.
کودک در بازی افکار و احساساتی را نمایش میدهد که در دنیای واقعی بیان نکرده است. وقتی احساسش را مستقیم یا نمادین به صحنه میآورد، درمانگر بینشی دربارهی وضعیت عاطفی او پیدا میکند. بازی فضای امنی میسازد که کودک بدون ترس از قضاوت، احساسش را در تعامل با دنیای اطرافش بیان کند.
درمانگر در جلسات به نکات ظریفی توجه میکند: کودک چگونه تنها بازی میکند، با دوری از والدین چطور کنار میآید و هنگام بازگشت آنها چه واکنشی نشان میدهد. تغییر رفتار او از جلسهای به جلسهی دیگر هم اطلاعات زیادی میدهد. کودک ممکن است بازی را برای کنترل ترس و اضطراب، یا برای حل مسئله به کار ببرد.
در شروع، درمانگر معمولاً فقط بازی کودک را مشاهده میکند و گاهی با کودک، والدین یا معلم او جداگانه گفتوگو میکند. پس از ارزیابی، اهداف درمان و برنامهی ادامهی کار تعیین میشود. هر کودک متفاوت است و برنامه با پیشرفت او بازبینی میشود.

بازی درمانی برای چه کودکان و چه مشکلاتی مناسب است؟
بازیدرمانی در درجهی اول برای کودکان به کار میرود، بهویژه آنهایی که مهارت کلامی محدودتری دارند. انجمن بازی درمانی آمریکا (A4PT) اضطراب، افسردگی، بیشفعالی، اوتیسم، نافرمانی مقابلهای و اختلال سلوک، مدیریت خشم، تروما، سوگ و فقدان و طلاق خانواده را از مشکلات قابلکمک میداند. تجربههایی مانند بستری شدن، بیماری مزمن، جابهجایی و خشونت یا آزار هم در همین دستهاند. در ادامه چند مورد مهم را جداگانه میبینید.
بازیدرمانی کودکان مبتلا به اوتیسم
بازی درمانی برای کودکان و نوجوانان دارای اختلال طیف اوتیسم رویکردی مفید است. این روش میتواند به افزایش مهارتهای اجتماعی، بهبود کنترل عاطفی و کاهش احساسات منفی کمک کند. همچنین بیان کلامی و فعالیت کلامی را تقویت میکند، ارتباطات را بهتر میکند و مهارتهای مقابلهای و سازگاری را افزایش میدهد.
ویژگیهای اوتیسم میتواند جلسات را برای درمانگر چالشبرانگیز کند. این کودکان معمولاً توجه مشترک و ارتباط دوطرفه را دشوارتر برقرار میکنند، اغلب با یک اسباببازی خاص بازی میکنند و کمتر به بازیهای دیگر علاقه نشان میدهند. درمانگر باید از همین علاقهها نقطهی شروع بسازد و بازی را گامبهگام گسترش دهد. نمونههای عملی را در مقالهی بازی درمانی برای کودکان اوتیسم ببینید.
بازی درمانی کودکان بیشفعال
اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) یکی از شایعترین اختلالات عصبیرفتاری دوران کودکی است و در انواع بیشفعالی علائم متفاوتی دارد. در بازیدرمانی این کودکان، درمانگر طی بازی مهارتهایی مثل صبر، نوبتگیری و خودکنترلی را بهصورت عملی آموزش میدهد. یادگیری در قالب بازی برای کودکی که از تمرین خشک خسته میشود، پذیرفتنیتر است. تکنیکهای کاربردیتر را در بازی درمانی کودکان بیشفعال بخوانید.
تحقیقات نشان میدهند بازی درمانی شناختی در کاهش اضطراب و پرخاشگری در کودک مبتلا به بیشفعالی که دچار آزار فیزیکی شده است، بسیار تأثیرگذار میباشد.
نافرمانی مقابلهجویانه، پرخاشگری و مشکلات رفتاری
در اختلال نافرمانی مقابلهجویانه، کودک بهطور مداوم نسبت به همسالان و افراد قابلاعتماد خصومت و عدم همکاری نشان میدهد. درمانگر با بازی، راههای سالمتر برای ابراز خشم و رفع نیاز را به کودک میآموزد. جلسات میتواند فردی یا گروهی باشد؛ دربارهی گروهها در گروه درمانی کودکان بیشتر بخوانید.
اضطراب، افسردگی و ترس
کودک مضطرب اغلب نمیداند از چه میترسد و نمیتواند آن را بگوید. بازی، بهویژه بازی نقشآفرینی و عروسکی، ترس را بیرون میآورد و تمرین مقابله را امن میکند. بهعنوان مثال، درمانگر ممکن است با نقشآفرینی به کودکی که اضطراب جدایی دارد کمک کند.
تروما، آزار و تغییرات بزرگ زندگی
رویدادهای ترسناک، حوادث طبیعی، آسیبهای جسمی و روحی، آزار جسمی، عاطفی یا جنسی و بیتوجهی از مواردی هستند که کودک ممکن است نتواند با کلمات بازگو کند. جدایی یا طلاق والدین، مرگ یکی از نزدیکان و بستری شدن هم کودک را تحت فشار میگذارند. در این شرایط اولویت اول ایمنی کودک است و درمانگر باید در کار با تروما تجربه داشته باشد. اطلاعات پایه را در اختلال استرس پس از سانحه بخوانید.
مطمئن نیستید مشکل فرزندتان به بازیدرمانی نیاز دارد؟ ارزیابی تخصصی به شما نشان میدهد از کجا شروع کنید.
سن مناسب برای بازی درمانی چیست؟
بازیدرمانی بیشتر برای کودکان 3 تا 12 ساله مناسب است. در این سنین کودک بازی نمادین را درک میکند، اما هنوز تفکر انتزاعی و مهارت کلامی کافی برای توضیح احساسات پیچیده را ندارد. نوجوانان و بزرگسالان هم میتوانند از آن سود ببرند، اما شکل جلسات برایشان تغییر میکند.
کودکان کوچکتر از 3 سال هم گاهی با رویکردهای متناسب و حضور فعال والدین بررسی میشوند، اما تصمیم دربارهی مناسب بودن آن با متخصص است و نیاز به ارزیابی دقیق دارد.
انواع بازی درمانی
بازیدرمانی را از نظر میزان هدایت درمانگر به دو دستهی کلی «مستقیم» و «غیرمستقیم» تقسیم میکنند و درون هرکدام رویکردهای مختلفی وجود دارد. انتخاب نوع درمان به سن کودک، نوع مشکل و هدف درمان بستگی دارد و درمانگر ممکن است در طول زمان بین چند رویکرد حرکت کند. جدول زیر رایجترین انواع را مقایسه میکند.
نوع بازیدرمانیویژگی اصلیموارد بیشتر کاربرد
| نوع بازیدرمانی | ویژگی اصلی | بیشتر برای چه مواردی |
|---|---|---|
| مستقیم (هدایتشده) | درمانگر بازی و اسباببازی را انتخاب میکند و جلسه را با هدف مشخص پیش میبرد، مثل بازیهای رومیزی، پازل یا نقشآفرینی. | آموزش مهارت مشخص و مواجههی تدریجی با موضوع دشوار |
| غیرمستقیم (کودکمحور) | کودک بازی و اسباببازی را خودش انتخاب میکند و درمانگر همراهی و مشاهده میکند. | بیان آزادانهی احساسات و احساس کنترل |
| بازیدرمانی فرزندی (Filial) | والدین یا اعضای خانواده در بازی شرکت میکنند و با راهنمایی درمانگر مهارتهای تازه را تمرین میکنند. | تقویت رابطهی والد و کودک و حل تعارض خانوادگی |
| گروهی | چند کودک با هم و با درمانگر بازی میکنند. | نوبتگیری، همکاری و حل تعارض با همسالان |
| شناختیرفتاری | بازی با ساختار مشخص برای نشان دادن ارتباط افکار، احساسات و رفتار. | اضطراب، ترس و رفتارهای ناسازگار؛ رفتار درمانی شناختی در کودکان |
| مبتنی بر دلبستگی | تمرکز بر ساختن رابطهی امن بین کودک و مراقب. | مشکلات اعتماد و جدایی |
| مبتنی بر تروما | مواجهه با تجربهی آسیبزا با سرعت کنترلشده و در فضای امن. | کودکان دارای تجربهی آسیبزا |
مراحل بازی درمانی کودکان
درمان معمولاً در پنج مرحله پیش میرود: ارزیابی، برنامهریزی، اجرای جلسات، بازبینی پیشرفت و پایان درمان. هر مرحله هدف مشخصی دارد و در همهی آنها مشارکت شما به نتیجه کمک میکند.
- ارزیابی: در جلسهی اول درمانگر با شما و کودک ملاقات میکند. اطلاعات دقیق دربارهی رفتار، سابقه و نگرانیهایتان بدهید، چون برنامهی درمان بر پایهی همین اطلاعات ساخته میشود.
- برنامهریزی: درمانگر با همکاری شما اهداف، رویکرد بازی و مدت تقریبی درمان را تعیین میکند. اگر انتظاری دارید همینجا مطرح کنید تا اهداف واقعبینانه باشند.
- اجرای جلسات: کودک با اسباببازی و مواد هنری بازی میکند و درمانگر مشاهده و در صورت لزوم مداخله میکند. در این مرحله به کودک فشار نیاورید که «دربارهی بازی توضیح بدهد».
- بازبینی پیشرفت: درمانگر با مشاهده و گفتوگو با شما، پیشرفت را میسنجد و برنامه را تنظیم میکند. تغییرات رفتار در خانه و مدرسه را یادداشت کنید و در جلسهی بازبینی مطرح کنید.
- پایان درمان: وقتی اهداف محقق شد، درمانگر برای حفظ دستاوردها با شما کار میکند. پایان را ناگهانی نکنید تا کودک آمادگی عاطفی داشته باشد.

هر جلسه چقدر طول میکشد و چند جلسه لازم است؟
هر جلسهی بازی درمانی معمولاً 30 تا 50 دقیقه طول میکشد و بیشتر بهصورت هفتگی برگزار میشود. تعداد جلسات به کودک، نوع مشکل و پاسخ او بستگی دارد. جلسات میتواند فردی یا گروهی باشد.
متن انگلیسی: an average of 20 play therapy sessions
ترجمه فارسی: پژوهشها نشان میدهد برای حل مشکلات یک کودک معمولی که برای درمان ارجاع داده میشود، بهطور میانگین حدود 20 جلسه بازیدرمانی لازم است.
(جلسات معمولاً 30 تا 50 دقیقه و هفتگی است)
به نقل از سایت انجمن بازیدرمانی آمریکا (A4PT)
این عدد میانگین است، نه تضمین. مشکلات سادهتر ممکن است کمتر و موارد پیچیدهتر بیشتر زمان ببرند. درمانگر باید در بازبینیها دربارهی پیشرفت و ادامهی درمان شفاف با شما صحبت کند.
تکنیکهای بازیدرمانی
تکنیک مورد استفاده در هر جلسه به نیاز و علاقهی کودک بستگی دارد. درمانگر در محیطی راحت و امن، تعامل کودک با اسباببازیها را مشاهده و بر اساس آن تکنیک مناسب را انتخاب میکند. رایجترین تکنیکها عبارتاند از:
- بلوکهای ساختمانی: کودک با ساختن و خراب کردن، حس کنترل و حل مسئله را تمرین میکند.
- هنر و نقاشی: بیان احساساتی که واژهای برایشان ندارد، بهشکل رنگ و نقش.
- شنبازی: ساختن دنیای کوچک در سینی شن، مناسب کودکانی که صحبت دربارهی مشکل برایشان دشوار است.
- بازیهای تختهای: تمرین نوبتگیری، پذیرش باخت و رعایت قانون.
- بازیهای عروسکی: کودک احساسات خود را از زبان عروسک میگوید و فاصلهی امن میگیرد.
- خالهبازی (نقشآفرینی): بازآفرینی موقعیتهای خانه و مدرسه و تمرین نقشهای اجتماعی.
- بازیهای کارتی: تمرین تمرکز، حافظه و تحمل انتظار.
- بازیهای استراتژیک مثل شطرنج: تقویت برنامهریزی و پیشبینی پیامد کارها.
- قایمباشک: کار روی جدایی و پیدا شدن؛ مناسب کودکان با اضطراب جدایی.
- لگو: ساختن همکارانه با درمانگر و تمرین صبر و هماهنگی.
- قصهگویی و کتابدرمانی: درمانگر داستانی مشابه مشکل کودک میخواند یا از او میخواهد «روزی روزگاری» بسازد.
- حرکت و موسیقی: تخلیهی انرژی و آرامسازی؛ برای اطلاعات بیشتر موسیقیدرمانی کودکان را ببینید.
- خانهی عروسکی و دنیای کوچک: بازسازی روابط خانوادگی برای شناخت دیدگاه کودک.
اهداف بازی درمانی
اهداف خاص این روش درمانی به نیازهای فردی فرزند شما بستگی دارند. متخصص قبل از شروع درمان با شما صحبت میکند تا از دیدگاه شما درخصوص نتایجی که میخواهید کسب کنید، آگاه شود. برخی از اهداف بازی درمانی شامل موارد زیر هستند:
- ایجاد مسئولیت در قبال رفتارها
- توسعه استراتژیهای مقابلهای برای رسیدگی به نگرانیها
- ایجاد راهحلهای منحصربهفرد و خلاقانه برای مشکلات خود
- آموزش احترام به خود و دیگران
- آموزش روش بیان درست احساسات
- ایجاد همدلی و احترام نسبت به احساس دیگران
- یادگیری استراتژیهای اجتماعی و رابطهای برای تعامل با دوستان و خانواده
- آموزش روشهای کاهش اضطراب
فواید بازی درمانی
تحقیقات نشان میدهند تکنیکهای بازی درمانی مزایای گستردهای برای درمان نیازهای رشدی منحصربهفرد و متنوع کودکان فراهم میکنند. مزایای این روش درمانی شامل موارد زیر هستند:
- فرصتهای درمانی را برای کودکانی (معمولاً زیر 11 سال) که فاقد ظرفیت کامل برای تفکر انتزاعی هستند، ارائه میکند.
- درصورت کمبود مهارتهای کلامی، وسیله ارتباطی عینی و قابلدسترس را فراهم میکند.
- مواد و فرصتهایی را برای نمایش احساسات، تجربیات و افکار بهصورت نمادین یا مستقیم ارائه میدهد که نمیتوانند ازطریق کلمات بیان شوند.
- از کودکان در پر کردن شکاف بین تجربیات و درک، حمایت میکند.
- فرصتهایی برای بینش، حل مسئله و تسلط بر مهارت فراهم میکند.
- ازطریق جنبههای اجتماعی، رفتاری و شناختی احساسات را درک میکند.
- کودکان را تشویق میکند تا راهحلهای جدید و خلاقانهای برای مشکلات ایجاد کنند.
- به کودکان کمک میکند تا نسبت به دیگران و تفکرات آنها احترام قائل شوند.
- مهارتهای اجتماعی و ارتباطی جدیدی را به کودکان میآموزد.
عوامل مؤثر بر نتیجه و نقش والدین
موفقیت بازی درمانی فقط به خود جلسات بستگی ندارد؛ سن کودک، نوع و شدت مشکل، مهارت درمانگر، همکاری والدین و انگیزه و تعهد خانواده هم اثر دارند. مشارکت فعال شما مهمترین عاملی است که مستقیماً در اختیار شماست.
درمانگر معمولاً در طول درمان با والدین یا معلم کودک هم صحبت میکند و گاهی خانواده را به جلسه دعوت میکند. برای بهبود رابطهی والد و کودک، مشاوره ارتباط والدین با فرزند مکمل مفیدی است.

بازیدرمانی در خانه چگونه است؟
بازی در خانه میتواند اثر جلسات را تقویت کند، اما جای درمانگر را نمیگیرد. اگر بهدنبال آمادگی هستید، پیش از هر کاری با درمانگر مشورت کنید تا بداند چه بازیای برای کودک شما مفید است.
- زمان کوتاه و ثابت بگذارید: یک زمان مشخص در هفته که کودک آن را انتظار بکشد، حس امنیت میسازد.
- اجازه دهید کودک رهبر بازی باشد: انتخاب بازی با او باشد؛ این کار حس کنترل را تقویت میکند.
- بهجای ارزیابی، توصیف کنید: بگویید «میبینم عروسک ناراحت است». این کار به کودک زبان احساسات میدهد.
- اصلاح و آموزش نکنید: وسط بازی نصیحت نکنید، چون کودک را از بیان آزادانهی احساس بازمیدارد.
- مرز ایمنی را آرام حفظ کنید: اگر بازی خطرناک شد، محترمانه جلوی آن را بگیرید و جایگزین پیشنهاد دهید.
- حواسپرتی را کنار بگذارید: گوشی را خاموش کنید تا کودک توجه کامل شما را حس کند.
اگر دیدید کودک مدام صحنههای خشونت، ترس یا آزار را بازی میکند، آن را با درمانگر در میان بگذارید و خودتان تفسیر نکنید.
محدودیتها و نکات مهم
بازیدرمانی در همهی موارد بهتنهایی کافی نیست. در مشکلات شدید، تروما یا اختلالاتی که نیاز به درمان دارویی دارند، تیم درمان ترکیبی از روشها را پیشنهاد میکند. رفتاردرمانی کودکان یکی از مکملهای رایج است.
اثر درمان به مهارت درمانگر وابسته است و همهی افراد در این زمینه آموزش کافی ندارند. همچنین نتیجه فوری نیست و نیاز به چند هفته جلسهی منظم دارد. برخی کودکان که در برقراری ارتباط از طریق بازی دشواری دارند، رویکرد متفاوتی لازم دارند. پیش از شروع دربارهی این محدودیتها شفاف صحبت کنید.
بازی درمانی برای نوجوانان و بزرگسالان
بازی فقط برای کودکان نیست. نوجوانان و بزرگسالانی که بیان احساسات برایشان با کلمات دشوار است، میتوانند با هنر، موسیقی، شندرمانی و نقشآفرینی ارتباط تازهای با احساساتشان بسازند. این روش برای آنها معمولاً مکمل سایر درمانهاست و درمانگر آن را با نیاز فرد تنظیم میکند. تمرکز این مقاله بر کودکان است.
چگونه بازیدرمانگر مناسب انتخاب کنیم؟ هزینه بازی درمانی چقدر است؟
بازیدرمانگر مناسب کسی است که علاوه بر مدرک تخصصی در سلامت روان یا توانبخشی، آموزش و تجربهی عملی بازیدرمانی کودکان دارد. از درمانگر بپرسید چه آموزشی دیده، با چه گروه سنی کار میکند و درمان را چگونه بازبینی میکند. اتاق بازی مناسب، شفافیت دربارهی نقش والدین و گزارش پیشرفت هم نشانههای خوبی هستند.
هزینهی بازیدرمانی را چند عامل تعیین میکند: تجربه و صلاحیت درمانگر، مدت و تعداد جلسات، فردی یا گروهی بودن، نیاز به ارزیابی اولیه و محل برگزاری. پوشش بیمه هم به شرکت بیمه و قرارداد شما بستگی دارد؛ پیش از شروع از بیمهی خود بپرسید. برای اطلاع از تعرفهی فعلی با مرکز تماس بگیرید.
میخواهید بدانید برنامهی درمانی مناسب فرزندتان چیست؟ با کارشناسان راه کمال صحبت کنید.
خدمات گروه توانبخشی راه کمال برای بازی درمانی
بازی درمانی یکی از روشهای اثربخش برای بهبود سلامت روانی کودکان است که به آنها این امکان را میدهد تا با استفاده از بازی، احساسات، ترسها و مشکلات خود را بهتر درک و ابراز کنند. این فرآیند نه تنها به رشد اجتماعی و شناختی کودک کمک میکند بلکه باعث تقویت اعتماد به نفس و کاهش اضطرابها میشود. اگر شما هم نگران سلامت روانی کودکتان هستید و به دنبال راهکاری موثر برای او میگردید، گروه توانبخشی راه کمال با ارائه خدمات بازی درمانی تخصصی، در کنار شماست. برای دریافت مشاوره و شروع درمان، همین حالا با ما تماس بگیرید و گامی مؤثر در مسیر بهبود وضعیت روانی کودکتان بردارید.
خدمات گروه توانبخشی راه کمال برای بازیدرمانی
گروه توانبخشی راه کمال بازی درمانی کودکان را در کنار سایر خدمات توانبخشی ارائه میدهد. تیم چندتخصصی مرکز برای هر کودک برنامهی درمانی فردی تنظیم میکند، محیط مرکز برای کودک مناسب است و خانواده در تمام مراحل درمان آموزش میبیند و مشارکت دارد.
اگر نگران رشد یا سلامت روانی فرزندتان هستید، همین حالا با ما تماس بگیرید تا بررسی کنیم بازیدرمانی برای او مناسب است یا نه.
برای مشاوره و رزرو نوبت بازی درمانی کودکان با راه کمال تماس بگیرید.
سوالات متداول
بیشتر برای کودکان 3 تا 12 ساله به کار میرود، چون در این سنین کودک بازی نمادین را میفهمد اما هنوز مهارت کلامی و تفکر انتزاعی کامل ندارد. برای کودکان کوچکتر یا نوجوانان، درمانگر روش را با سن تنظیم میکند و تصمیم نهایی پس از ارزیابی گرفته میشود.