آیا ریسپریدون برای کودک بیش فعال تجویز می‌شود؟ عوارض و داروهای جایگزین

ریسپریدون برای کودکان بیش فعال؛ کاربرد، عوارض و نکات ایمنی

ریسپریدون یک داروی ضدروان‌پریشی نسل دوم است که در برخی شرایط روان‌پزشکی و رفتاری کودکان و نوجوانان استفاده می‌شود. این دارو درمان اصلی اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی یا ADHD نیست و معمولاً برای بهبود مستقیم بی‌توجهی، بیش‌فعالی و تکانشگری تجویز نمی‌شود.

در برخی کودکان، ADHD همراه با پرخاشگری شدید، تحریک‌پذیری، رفتارهای مخرب، اختلال نافرمانی مقابله‌ای، اختلال سلوک یا اوتیسم است. در چنین شرایطی، روان‌پزشک کودک ممکن است پس از ارزیابی کامل و بررسی مداخلات رفتاری، ریسپریدون را برای مدت محدود و با پایش دقیق در نظر بگیرد.

ریسپریدون نباید بدون نسخه شروع شود و این مقاله نیز جایگزین ارزیابی یا توصیه پزشک نیست.

برای آشنایی با داروهای اصلی ADHD، مقاله داروهای بیش فعالی کودکان را بخوانید.

آیا ریسپریدون درمان اصلی ADHD است؟

خیر. ریسپریدون درمان خط اول ADHD نیست. درمان ADHD ممکن است بر اساس سن و شرایط کودک شامل آموزش مدیریت رفتار به والدین، رفتاردرمانی، حمایت مدرسه و در بعضی کودکان داروهای محرک یا غیرمحرک باشد.

ریسپریدون بیشتر بر برخی رفتارهای شدید مانند پرخاشگری، تحریک‌پذیری و رفتارهای مخرب اثر می‌گذارد و نباید به‌عنوان جایگزین رفتاردرمانی یا داروهای اختصاصی ADHD معرفی شود.

در برچسب رسمی FDA، کاربرد تأییدشده ریسپریدون در کودکان شامل درمان تحریک‌پذیری مرتبط با اختلال اوتیسم، از جمله پرخاشگری، خودآسیب‌رسانی، کج‌خلقی و تغییرات سریع خلقی، در گروه‌های سنی مشخص است.

ریسپریدون در چه شرایطی ممکن است بررسی شود؟

پزشک ممکن است در شرایط خاص، از جمله موارد زیر، ریسپریدون را بررسی کند:

• پرخاشگری شدید و مداوم.

• تحریک‌پذیری شدید یا طغیان‌های مکرر خشم.

• رفتارهای مخرب یا خطرناک.

• خودآسیب‌رسانی.

• تحریک‌پذیری مرتبط با اوتیسم.

• ADHD همراه با اختلال نافرمانی مقابله‌ای یا اختلال سلوک.

• ادامه رفتارهای شدید پس از اجرای مداخلات رفتاری مناسب.

وجود بیش‌فعالی به‌تنهایی دلیل کافی برای مصرف ریسپریدون نیست. پزشک باید تشخیص، شدت علائم، خطر رفتارها، مشکلات همراه و پاسخ کودک به مداخلات قبلی را بررسی کند.

ریسپریدون چگونه اثر می‌کند؟

ریسپریدون با تأثیر بر برخی گیرنده‌های مغزی، به تنظیم دوپامین و سروتونین کمک می‌کند. نتیجه این اثر، کاهش بعضی رفتارهای شدید مثل پرخاشگری، بی‌قراری، تحریک‌پذیری و نوسانات رفتاری است.

تأثیر اصلی این دارو روی رفتار است، نه این‌که مثل داروهای خط اول ADHD، مستقیماً تمرکز یا توجه را بهتر کند.

فواید احتمالی ریسپریدون

در شرایطی که کودک رفتارهای شدید و خطرناک دارد، پزشک ممکن است با هدف کاهش این رفتارها ریسپریدون را تجویز کند. هدف درمان باید از ابتدا مشخص باشد؛ برای مثال:

• کاهش پرخاشگری. ریسپریدون می‌تواند به آرام کردن رفتارهای پرخاشگرانه کمک کرده و تعاملات را هموارتر کند.
• مدیریت تحریک‌پذیری. این دارو باعث کاهش تحریک‌پذیری و احساس راحتی بیشتر در کودکان بیش فعال می‌شود.
• کاهش آسیب به خود. برای برخی از کودکانی که درگیر اقدامات خودآزاری هستند، ریسپریدون می‌تواند این رفتارها را کاهش دهد.
• بهبود تمرکز. ریسپریدون می‌تواند به افزایش دامنه توجه و تمرکز و یادگیری کمک کند.
• کاهش اقدامات تکراری. این دارو می‌تواند رفتارهای تکراری کودکان را کاهش دهد و به آن‌ها اجازه دهد با محیط اطراف خود به‌شکلی انعطاف‌پذیرتر درگیر شوند.

این دارو برای همه کودکان مناسب نیست و پاسخ به آن در افراد مختلف تفاوت دارد. ادامه درمان باید بر اساس میزان فایده، عوارض و هدف مشخص درمان ارزیابی شود.

ریسپریدون معمولاً همراه چه مداخلاتی استفاده می‌شود؟

دارو نباید جایگزین مداخلات رفتاری شود. بسته به شرایط کودک، برنامه درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• رفتاردرمانی.

• آموزش مدیریت رفتار به والدین.

• آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان.

• حمایت‌های مدرسه.

• درمان مشکلات همراه مانند اضطراب یا اختلال خواب.

• ارزیابی اختلالات رشدی یا یادگیری.

• دارودرمانی با هدف مشخص و قابل‌اندازه‌گیری.

برای آشنایی با رفتاردرمانی، مقاله رفتاردرمانی کودک را مطالعه کنید.

دوز مصرف ریسپریدون

مقدار مصرف ریسپریدون به عواملی مانند سن، وزن، علت تجویز، بیماری‌های همراه، داروهای دیگر و پاسخ کودک بستگی دارد. مقدار دارو را فقط پزشک تعیین می‌کند.

نکات مهم:

• دارو باید با کمترین مقدار مناسب و طبق نظر پزشک شروع شود.
• افزایش مقدار مصرف باید تدریجی و تحت نظارت باشد.
• والدین نباید مقدار دارو را بر اساس وزن کودک یا تجربه دیگران تعیین کنند.
• قرص را نباید بدون اجازه پزشک خرد، نصف یا با شکل دارویی دیگری جایگزین کرد.
• دارو را به کودک دیگری ندهید.
• در صورت فراموش‌شدن یک نوبت، از پزشک یا داروساز درباره اقدام مناسب سؤال کنید.

قرص های استاندارد به صورت 0.25، 0.5 میلی گرم، 1 میلی گرم، 2 میلی گرم، 3 میلی گرم، 4 میلی گرم و 6 میلی گرمی ارائه می شوند.

قرص هایی که در دهان حل می شوند به صورت قرص های 1 میلی گرم، 2 میلی گرم، 3 میلی گرم و 4 میلی گرمی هستند.

چرا ریسپردال داروی بحث برانگیزی است؟

ریسپردال داروی بحث برانگیزی است زیرا عوارض جانبی آن شامل افزایش وزن قابل توجه و تغییرات متابولیک، عصبی و هورمونی می تواند مضر باشد. برخی از کارشناسان نگران این هستند که کودکان به جای درمان های دیگر - از جمله رفتاردرمانی - که می تواند بدون خطر این عوارض جانبی موثر باشد، با این دارو درمان می شوند.

ریسپردال در چند سال گذشته به دلیل هزاران پرونده قضایی از سوی خانواده هایی که می گویند از عوارض جانبی که ممکن است روی فرزندانشان تأثیر منفی بگذارد مطلع نبوده اند و با ایجاد عوارض دارویشان قطع نشده بود. بسیاری از پرونده ها مربوط به پسرانی است که در اثر یک عارضه جانبی نادر، به دلیل افزایش هورمونی به نام پرولاکتین، سینه‌هایشان بزرگ شد.

عوارض قرص ریسپریدون برای کودکان بیش فعال

ریسپریدون می‌تواند عوارض مختلفی داشته باشد. احتمال و شدت عوارض به مقدار مصرف، مدت درمان و شرایط کودک بستگی دارد.

عوارض شایع‌تر

• خواب‌آلودگی یا کاهش سطح انرژی.

• افزایش اشتها و وزن.

• سرگیجه.

• یبوست.

• خشکی دهان.

• ناراحتی معده.

• بی‌قراری یا تغییرات حرکتی.

• تغییرات هورمونی، از جمله افزایش پرولاکتین.

افزایش وزن و تغییرات متابولیک از نگرانی‌های مهم هنگام مصرف داروهای ضدروان‌پریشی در کودکان هستند. افزایش پرولاکتین نیز می‌تواند باعث بزرگ‌شدن بافت پستان، ترشح از پستان یا تغییرات هورمونی شود.

عوارض جدی و نیازمند توجه فوری

در صورت بروز موارد زیر، فوراً با پزشک تماس بگیرید یا در صورت شدت علائم به اورژانس مراجعه کنید:

• تب بالا، سفتی شدید عضلات، تعریق، گیجی یا ضربان قلب نامنظم.

• حرکات غیرقابل‌کنترل، لرزش یا اسپاسم عضلانی.

• بیهوشی، تشنج یا ضعف ناگهانی.

• دشواری در تنفس یا تورم صورت و گلو.

• تشنگی و ادرار غیرعادی همراه با ضعف شدید.

• تغییر شدید و ناگهانی خلق‌وخو.

• افکار آسیب به خود یا دیگران.

• نعوظ طولانی و دردناک.

این علائم نادرند، اما نباید نادیده گرفته شوند.

پایش کودک در طول درمان

اگر کودک ریسپریدون مصرف می‌کند، پایش منظم اهمیت زیادی دارد:

• وزن و شاخص توده بدنی.
• اشتها و روند رشد.
• فشار خون و ضربان قلب.
• قند خون یا HbA1c.
• چربی خون.
• علائم افزایش پرولاکتین.
• حرکات غیرارادی و علائم عصبی.
• خواب و سطح انرژی.
• میزان پرخاشگری یا رفتار هدف درمان.

پزشک ممکن است بسته به شرایط کودک، آزمایش‌های دوره‌ای هم درخواست کند.

چه زمانی باید با احتیاط مصرف شود؟

ریسپریدون در برخی شرایط باید با احتیاط بیشتری مصرف شود یا اصلاً استفاده نشود، از جمله:

• چاقی یا اضافه وزن شدید.
• سابقه دیابت یا اختلال چربی خون.
• سابقه تشنج.
• اختلالات حرکتی یا تیک.
• مشکلات هورمونی.
• بیماری کبدی یا کلیوی.
• مشکلات قلبی.
• مصرف هم‌زمان برخی داروهای متعدد.
• سابقه واکنش شدید به داروهای روان‌پزشکی.

حتماً قبل از شروع، والدین باید تمام داروها، مکمل‌ها و بیماری‌های کودک را به پزشک اطلاع دهند.

آیا ریسپریدون را می‌توان ناگهانی قطع کرد؟

قطع یا کاهش ریسپریدون باید با نظر پزشک انجام شود. پزشک ممکن است بر اساس مقدار مصرف، مدت درمان، علت تجویز و وضعیت کودک، کاهش تدریجی دارو را برنامه‌ریزی کند.

قطع خودسرانه می‌تواند باعث بازگشت رفتارهای مشکل‌ساز یا بروز علائم ناخوشایند شود. از طرف دیگر، ادامه‌دادن دارو بدون ارزیابی فایده و عوارض نیز مناسب نیست. تصمیم درباره ادامه یا قطع درمان باید با پزشک گرفته شود.

تفاوت ریسپریدون و آریپیپرازول

ریسپریدون و آریپیپرازول هر دو از داروهای ضدروان‌پریشی نسل دوم هستند، اما اثرات و عوارض آن‌ها یکسان نیست.

به‌طور کلی:

• ریسپریدون می‌تواند با افزایش وزن و افزایش پرولاکتین همراه باشد.
• آریپیپرازول ممکن است در بعضی افراد عوارض متابولیک متفاوتی داشته باشد، اما می‌تواند بی‌قراری یا عوارض حرکتی ایجاد کند.
• هیچ‌کدام را نمی‌توان بدون توجه به شرایط کودک «بهتر» دانست.
• انتخاب میان آن‌ها فقط باید توسط روان‌پزشک کودک انجام شود.

این دو دارو درمان معمول و خط اول ADHD نیستند و نباید در صفحه «داروهای اصلی بیش فعالی» در کنار محرک‌ها و غیرمحرک‌ها قرار بگیرند.

چه داروهایی با ریسپریدون تداخل دارند؟

ریسپریدون می‌تواند با داروهای مختلف تداخل داشته باشد. این تداخل‌ها ممکن است بر خواب‌آلودگی، فشار خون، ریتم قلب، حرکات عضلانی یا اثر داروهای دیگر تأثیر بگذارند.

پیش از شروع ریسپریدون، پزشک را از مصرف موارد زیر مطلع کنید:

• داروهای ADHD.
• داروهای افسردگی یا اضطراب.
• داروهای خواب.
• داروهای تشنج.
• داروهای فشار خون.
• داروهای آلرژی و سرماخوردگی.
• داروهای بیهوشی یا جراحی.
• مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی.

داروهای جایگزین ریسپریدون

محققان پیشنهاد می‌دهند برای درمان کودکان بیش‌فعال ابتدا از داروهایی هدفمندتر با عوارض جانبی کمتر استفاده کنید. به‌عنوان مثال، در کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی، محرک‌ها (ریتالین یا آدرال) یا داروهای غیرمحرک مانند کلونیدین (کاتاپرس، کاپوای، نکسیکلون) یا گوانفاسین می‌توانند پرخاشگری تکانشی را کاهش دهند.

آیا ریسپریدون جایگزین رفتاردرمانی است؟

خیر. اگر کودک پرخاشگری یا تحریک‌پذیری شدید دارد، رفتاردرمانی، آموزش والدین و بررسی عوامل محرک باید هم‌زمان جدی گرفته شوند.

دارو ممکن است شدت رفتار را کاهش دهد، اما به‌تنهایی مهارت‌هایی مانند حل مسئله، کنترل هیجان، ارتباط اجتماعی و پیروی از قوانین را آموزش نمی‌دهد.

اگر علائم شدید کودک به ADHD مربوط است، پزشک باید بررسی کند که آیا درمان مناسب ADHD، مشکلات خواب، اضطراب، اختلال یادگیری، اوتیسم یا عوامل محیطی در رفتار او نقش دارند یا نه.

متخصصان تأکید می‌کنند دارو نباید جایگزین رفتاردرمانی شود. برای اطلاع از شایر روش های درمانی شما را به خواندن مقاله درمان بیش فعالی دعوت میکنیم.

چه زمانی باید به روان‌پزشک کودک مراجعه کرد؟

در موارد زیر ارزیابی تخصصی اهمیت دارد:

• پرخاشگری شدید یا تکرارشونده.
• آسیب به خود یا دیگران.
• رفتارهای مخرب خطرناک.
• افت شدید عملکرد در خانه یا مدرسه.
• وجود علائم اوتیسم یا اختلال رشدی.
• پاسخ‌ندادن به مداخلات رفتاری.
• عوارض پس از شروع دارو.
• نیاز به تغییر یا قطع دارو.

تشخیص و درمان باید توسط روان‌پزشک کودک، متخصص اطفال یا تیم درمانی واجد صلاحیت انجام شود.

جمع بندی

ریسپریدون درمان اصلی ADHD نیست و برای همه کودکان بیش‌فعال مناسب نیست. این دارو ممکن است در برخی کودکان دارای پرخاشگری شدید، تحریک‌پذیری، رفتارهای مخرب، خودآسیب‌رسانی یا مشکلات همراه مانند اوتیسم و اختلال سلوک، با نظر روان‌پزشک کودک بررسی شود.

به‌دلیل احتمال افزایش وزن، تغییرات متابولیک، افزایش پرولاکتین و عوارض حرکتی، شروع ریسپریدون باید پس از ارزیابی کامل و همراه با پایش منظم انجام شود. دارو نباید جایگزین رفتاردرمانی، آموزش والدین یا بررسی علت‌های زمینه‌ای رفتار کودک شود.

برای تعیین مسیر مناسب، ابتدا کودک را توسط متخصص واجد صلاحیت ارزیابی کنید.

برای آشنایی با درمان کلی، مقاله درمان بیش فعالی در کودکان را بخوانید.

منابع

childmind.org

my.clevelandclinic.org

brieflands.com

sciencedirect.com