انواع داروهای درمان بیش فعالی کودکان و مقایسه آنها

داروهای بیش فعالی کودکان می‌توانند به کاهش بی‌توجهی، بیش‌فعالی و تکانشگری کمک کنند. این داروها ADHD را به‌طور دائمی درمان نمی‌کنند، اما ممکن است انجام تکالیف، یادگیری، روابط اجتماعی و عملکرد روزانه کودک را بهبود دهند.

هیچ دارویی برای همه کودکان بهترین گزینه نیست. انتخاب دارو به سن کودک، شدت علائم، میزان تأثیر ADHD بر زندگی روزمره، مشکلات همراه، وضعیت خواب و اشتها، سابقه پزشکی و پاسخ کودک به درمان بستگی دارد. شروع، تغییر یا قطع دارو باید فقط با نظر پزشک انجام شود.

برای آشنایی با روش‌های مختلف درمان، راهنمای درمان بیش فعالی در کودکان را بخوانید.

داروهای بیش فعالی چگونه عمل می‌کنند؟

داروهای ADHD با اثرگذاری بر برخی مسیرهای عصبی مرتبط با توجه و کنترل تکانه، به کاهش علائم کمک می‌کنند. هدف درمان فقط آرام‌ترشدن کودک نیست؛ بلکه باید به بهبود عملکرد او در خانه، مدرسه و روابط اجتماعی کمک کند.

پزشک معمولاً پس از بررسی شرایط کودک، درمان را با مقدار مناسب آغاز می‌کند و در ویزیت‌های بعدی پاسخ درمانی و عوارض احتمالی را بررسی می‌کند. ممکن است برای رسیدن به بهترین تعادل میان اثربخشی و عوارض، نوع یا مقدار دارو تغییر کند.

واکنش کودکان به دارو یکسان نیست. اثربخشی یک دارو یا بروز عارضه برای یک کودک، نتیجه مشابهی را درباره کودک دیگر پیش‌بینی نمی‌کند.

انواع داروهای بیش فعالی کودکان

داروهای مورد استفاده برای ADHD معمولاً در دو گروه اصلی قرار می‌گیرند:

• داروهای محرک.

• داروهای غیرمحرک.

داروهای محرک در بسیاری از کودکان اثربخشی خوبی دارند، اما داروهای غیرمحرک نیز ممکن است در شرایط خاص یا هنگام پاسخ ناکافی و بروز عوارض مورد بررسی قرار بگیرند. شواهد پژوهشی نشان می‌دهد داروهای تأییدشده می‌توانند شدت علائم ADHD را کاهش دهند، اما پاسخ و عوارض میان کودکان متفاوت است.

داروهای محرک

برای اکثر کودکان، داروهای محرک راهی ایمن و مؤثر برای تسکین علائم بیش فعالی هستند. داروهای محرک به کودکان مبتلا به بیش‌فعالی کمک می‌کنند تا افکار خود را بهتر متمرکز کنند و حواس‌پرتی کمتری داشته باشند. این داروها به افزایش توانایی آن‌ها در توجه کردن و کنترل رفتار کمک می‌کنند.

محرک‌ها ممکن است به‌تنهایی یا همراه با رفتاردرمانی برای درمان کودکان مبتلا به بیش فعالی استفاده شوند. مطالعات نشان می‌دهند حدود 80 درصد از کودکان بیش‌فعال که با داروهای محرک درمان می‌شوند، پس از تعیین دارو و دوز مناسب، تا حد زیادی بهبود می‌یابند. دو نوع محرک وجود دارند:

• داروهای با رهش فوری (کوتاه‌اثر):این داروها مدت اثر کوتاه‌تری دارند و ممکن است در بعضی شرایط به مصرف چند نوبت در روز نیاز داشته باشند. زمان‌بندی مصرف باید توسط پزشک تعیین شود.
• داروهای طولانی‌‌رهش (با اثر متوسط و طولانی‌مدت): این داروها معمولاً یک‌بار، صبح مصرف می‌شوند. کودکانی که از انواع محرک‌های طولانی‌مدت استفاده می‌کنند، نیازی به مصرف دارو در مدرسه یا بعد از مدرسه ندارند. کپسول‌های طولانی رهش را که از دانه‌های ریز تشکیل‌ شده‌اند،‌ می‌توان باز کرد و روی غذای کودکانی که در بلع قرص یا کپسول مشکل دارند،‌ پاشید.

داروهای غیرمحرک ممکن است زمانی بررسی شوند که:

• داروی محرک اثربخشی کافی نداشته باشد.

• عوارض داروی محرک برای کودک قابل‌تحمل نباشد.

• کودک به دلایل پزشکی یا فردی گزینه مناسبی برای محرک‌ها نباشد.

• برخی مشکلات همراه مانند اختلال خواب یا تیک نیاز به توجه ویژه داشته باشند.

• پزشک با توجه به شرایط کودک، داروی غیرمحرک را مناسب‌تر بداند.

نمونه‌هایی از داروهای غیرمحرک مورد استفاده در درمان ADHD شامل اتموکستین، گوانفاسین و کلونیدین هستند. در برخی کشورها داروهای دیگری مانند ویلوکسازین نیز برای گروه‌های سنی مشخص مجوز دارند. مجوز، سن مصرف و دسترسی به این داروها به کشور و فرآورده دارویی بستگی دارد.

داروهای غیرمحرک ممکن است نسبت به محرک‌ها دیرتر اثر خود را نشان دهند و معمولاً به پیگیری منظم نیاز دارند.

دارو بر اساس سن کودک

کودکان 4 تا 5 ساله

برای کودکان پیش‌دبستانی، آموزش مدیریت رفتار به والدین و مداخلات رفتاری معمولاً پیش از دارودرمانی بررسی می‌شوند. اگر علائم متوسط تا شدید باقی بمانند و عملکرد کودک همچنان مختل باشد، پزشک ممکن است گزینه دارویی را با دقت و پیگیری نزدیک مطرح کند.

کودکان 6 سال به بالا

در کودکان مدرسه‌ای، پزشک ممکن است دارودرمانی را در کنار رفتاردرمانی، آموزش والدین و حمایت‌های مدرسه پیشنهاد کند. هدف، کاهش علائم و بهبود عملکرد کودک در موقعیت‌های مختلف است.

کودکان زیر 4 سال

تشخیص و درمان ADHD در سنین پایین به ارزیابی تخصصی نیاز دارد. والدین نباید بر اساس فهرست‌های اینترنتی یا توصیه اطرافیان، هیچ دارویی را برای کودک شروع کنند.

برای کودکان زیر 4 سال، نوع مداخله باید با توجه به سن، رشد، علائم و شرایط خانوادگی توسط تیم درمانی تعیین شود. داروهای ADHD را نمی‌توان به‌صورت عمومی برای این گروه سنی توصیه کرد.

پزشک چگونه دارو را انتخاب می‌کند؟

پزشک ممکن است عوامل زیر را بررسی کند:

• سن و مرحله رشد کودک.

• شدت علائم و میزان اختلال در عملکرد.

• وضعیت خواب و اشتها.

• وزن، قد و روند رشد.

• سابقه بیماری قلبی یا علائم قلبی.

• وجود تیک، اضطراب، افسردگی یا اختلال یادگیری.

• داروها و مکمل‌های مصرفی.

• سابقه خانوادگی بیماری‌های مهم.

• پاسخ کودک به درمان‌های قبلی.

• امکان مصرف دارو در خانه یا مدرسه.

دارو معمولاً با مقدار مناسب شروع می‌شود و پزشک در ادامه، پاسخ کودک و عوارض را بررسی می‌کند. مقدار دارو فقط بر اساس وزن تعیین نمی‌شود و والدین نباید آن را خودسرانه تغییر دهند.

پایش کودک هنگام مصرف دارو

در طول درمان، بهتر است خانواده و پزشک موارد زیر را پیگیری کنند:

• میزان توجه و تکانشگری.

• عملکرد کودک در خانه و مدرسه.

• اشتها و وزن.

• قد و روند رشد.

• کیفیت خواب.

• خلق‌وخو و تحریک‌پذیری.

• فشار خون و ضربان قلب، در صورت نیاز.

• بروز تیک یا تغییر رفتار.

• زمان شروع اثر و پایان اثر دارو.

ثبت کوتاه رفتار کودک در خانه و دریافت بازخورد از معلم می‌تواند به پزشک کمک کند تصمیم دقیق‌تری درباره ادامه یا تغییر درمان بگیرد.

برخی از داروهای بیش فعالی کودکان

در صورتی که کودک مبتلا به اختلال کمبود توجه و بیش فعالی قادر به جویدن یا قورت دادن داروها یا کپسول‌ها نباشد، پزشک داروهای مایع برای او تجویز می‌کند. داروهای مایع برای کودکان بیش‌فعال عبارت‌اند از:

• متیلین (محلول خوراکی متیل فنیدات)
• محلول ProCentra (محلول خوراکی دکستروآمفتامین)
• کیلیونت XR (پودر رهش طولانی‌مدت متیل فنیدات برای سوسپانسیون خوراکی)

عوارض جانبی داروهای بیش فعالی کودکان

عوارض جانبی داروهای اختلال نقص توجه و بیش فعالی معمولاً در اوایل درمان ظهور می‌کنند. آن‌ها در بیشتر موارد خفیف هستند و سریع از بین می‌روند. ازآنجایی‌که بدن پس از چند هفته با داروها سازگار می‌شود، عوارض نیز کم‌کم ناپدید می‌شوند.

شایع‌ترین عوارض جانبی داروهای بیش فعالی کودکان عبارت‌اند از:

• کاهش اشتها: کاهش اشتها حدود 80 درصد از افرادی را که داروهای محرک مصرف می‌کنند، تحت تأثیر قرار می‌دهد.
• کاهش وزن: می‌توانید کاهش وزن ناشی از مصرف داروهای بیش فعالی را با مصرف مواد غذایی سرشار از پروتئین یا میان وعده‌های مغذی مدیریت کنید.
• بی‌خوابی: مصرف داروهای اختلال کمبود توجه و بیش فعالی باعث کاهش کیفیت خواب می‌شود. زمان مصرف داروها در طول روز، به‌ویژه رهش طولانی‌مدت، می‌تواند به کاهش این عارضه جانبی کمک کند.
• اثر بازگشتی: از بین رفتن اثرات داروها باعث می‌شود کودک مبتلا به بیش‌فعالی دوره‌ کوتاهی از خستگی و بدخلقی را تجربه کند.
• اضطراب: مصرف داروهای اختلال نقص توجه و بیش فعالی باعث می‌شود کودک، اضطراب و نگرانی‌های جدیدی را تجربه کند یا سطح افسردگی او افزایش یابد.
• تیک‌ها: تیک‌ها، حرکات یا صداهای ناگهانی و تکراری مانند پلک زدن مداوم یا صاف کردن گلو هستند. داروهای اختلال بیش‌فعالی تیک‌ها را ایجاد نمی‌کنند، اما باعث می‌شوند تیک‌ها واضح‌تر تشخیص داده ‌شوند.
• تأخیر رشد جزئی: برخی از کودکان و نوجوانانی که از داروهای محرک استفاده می‌کنند، کاهش رشد را تجربه می‌کنند، اما داروهای بیش فعالی بر رشد کلی آن‌ها تأثیر نمی‌گذارند.
• ناراحتی معده: داروهای اختلال نقص توجه و بیش فعالی باعث حالت تهوع و استفراغ می‌شوند.
• تغییر در فشار خون و ضربان قلب: فشار خون بسته به نوع دارو ممکن است بالا یا پایین برود. داروهای محرک نیز می‌توانند ضربان قلب را اندکی افزایش دهند. این افزایش معمولاً جزئی است و خطرناک نیست، اما اگر کودک شما سابقه مشکلات قلبی دارد، حتماً به پزشک او اطلاع دهید.
• سردرد:‌ سردرد چند هفته پس از شروع مصرف داروها برطرف می‌شود. اما با تغییر دوز داروها یا مصرف آن‌ها با غذا می‌توان به کاهش سردرد کمک کرد.
• تغییر خلق‌وخو: زمانی که دوز داروی محرک برای کودک خیلی زیاد باشد، کودک تحریک‌پذیر می‌شود. در این صورت باید به پزشک اطلاع بدهید تا دوز مناسب را تجویز کند. اما در برخی موارد، کودک بیش‌فعال پس از مصرف دوز مناسب داروهای محرک، باز هم تغییر خلق‌وخو و تحریک‌پذیری را نشان می‌دهد. این حالت بلافاصله بعد از مصرف دارو شروع ‌شده و با قطع داروب برطرف می‌شود. در این صورت پزشک داروی محرک دیگری برای کودک بیش‌فعال تجویز می‌کند.

داروهای غیر محرک نیز ممکن است باعث افت فشارخون، خواب‌آلودگی، آرامش و خستگی شوند. گوانفاسین و کلونیدین در برخی موارد باعث خشکی دهان می‌شوند.

عوارض جانبی جدی داروهای بیش فعالی بسیار نادر هستند و از هر صد نفر در یک نفر دیده می‌شوند. این عوارض شامل موارد زیر می‌باشند:

• اثرات قلبی‌عروقی: محرک‌ها برای کودکانی که مشکلات قلبی جدی دارند توصیه نمی‌شوند. گزارش‌های نادری از عوارض جانبی جدی ازجمله مرگ ناگهانی و غیرمنتظره، در کودکانی که داروهای محرک مصرف می‌کنند، وجود دارند.
• اثرات روانپزشکی: در برخی موارد، کودکانی که داروهای محرک مصرف می‌کردند،‌ به فکر خودکشی می‌افتادند یا توهم و رفتار پرخاشگرانه نشان می‌دادند.

دوز داروهای مصرفی کودکان بیش‌فعال

دوز داروی مصرفی کودک مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش فعالی باید توسط پزشک تنظیم شود. دوز دارو فقط بر اساس وزن کودک تعیین نمی‌شود. بلکه پزشک اطفال دوز دارو را در طول زمان تغییر می‌دهد تا بهترین نتیجه را به دست بیاورد و عوارض جانبی احتمالی را کنترل کند.

چه زمانی باید فوراً با پزشک تماس گرفت؟

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، با پزشک تماس بگیرید:

• کاهش وزن قابل‌توجه یا بی‌اشتهایی پایدار.
• بی‌خوابی شدید یا خستگی غیرمعمول.
• تغییر شدید و مداوم خلق‌وخو.
• تپش قلب غیرمعمول، درد قفسه سینه یا غش.
• توهم یا رفتار غیرعادی شدید.
• افکار آسیب به خود یا دیگران.
• افزایش واضح تیک‌ها.
• واکنش حساسیتی مانند تورم صورت، دشواری تنفس یا کهیر گسترده.

در صورت وجود خطر فوری برای کودک، با خدمات اورژانسی تماس بگیرید.

والدین هنگام مصرف دارو چه نکاتی را رعایت کنند؟

• دارو را دقیقاً طبق دستور پزشک بدهید.

• مقدار یا زمان مصرف را خودسرانه تغییر ندهید.

• داروی کودک را با فرد دیگری به اشتراک نگذارید.

• بدون مشورت پزشک دارو را ناگهانی قطع نکنید.

• همه داروها و مکمل‌های مصرفی کودک را به پزشک اطلاع دهید.

• دارو را دور از دسترس کودکان دیگر نگه دارید.

• زمان مصرف، اثر دارو و عوارض را ثبت کنید.

• بازخورد معلم و تغییرات رفتاری در مدرسه را پیگیری کنید.

• درباره نحوه نگهداری یا مصرف شکل‌های مایع و طولانی‌رهش از داروساز سؤال کنید.

آیا دارو باید همراه رفتاردرمانی باشد؟

دارو ممکن است علائم اصلی بیش فعالی را کاهش دهد، اما به‌تنهایی همه مهارت‌های موردنیاز کودک را آموزش نمی‌دهد. رفتاردرمانی، آموزش والدین و حمایت مدرسه می‌توانند به کودک کمک کنند مهارت‌هایی مانند برنامه‌ریزی، کنترل هیجان، انجام تکالیف و تعامل اجتماعی را بهتر یاد بگیرد.

برای کودکان مدرسه‌ای، ترکیب دارودرمانی با مداخلات رفتاری و حمایت‌های آموزشی ممکن است بخشی از برنامه جامع درمان باشد. برای کودکان پیش‌دبستانی، آموزش مدیریت رفتار به والدین معمولاً نقطه شروع مهمی است.

مطالعه بیشتر: بازی‌درمانی کودکان بیش‌فعال

جمع بندی

داروهای بیش فعالی کودکان در دو گروه کلی محرک و غیرمحرک قرار می‌گیرند. داروهای محرک برای بسیاری از کودکان اثربخشی خوبی دارند و داروهای غیرمحرک ممکن است در شرایط خاص یا هنگام پاسخ ناکافی و بروز عوارض بررسی شوند.

انتخاب دارو باید بر اساس سن، علائم، وضعیت پزشکی و نیازهای کودک انجام شود. برای کودکان پیش‌دبستانی، رفتاردرمانی و آموزش مدیریت رفتار به والدین معمولاً پیش از دارودرمانی بررسی می‌شوند. در کودکان بزرگ‌تر، دارودرمانی می‌تواند در کنار رفتاردرمانی و حمایت مدرسه بخشی از یک برنامه جامع باشد.

هیچ دارویی را بدون نسخه شروع، قطع یا جابه‌جا نکنید. پایش اشتها، خواب، رشد، خلق‌وخو و عملکرد کودک به پزشک کمک می‌کند درمان ایمن‌تر و مؤثرتری تنظیم کند.

برای تعیین مسیر مناسب درمان، ابتدا کودک را توسط پزشک یا تیم درمانی واجد صلاحیت ارزیابی کنید.

مطالب مرتبط:

عوارض قرص ریسپریدون برای کودکان بیش فعال - داروهای جایگزین

عوارض قرص آریپیپرازول برای کودکان بیش فعال

فلوکستین و درمان ADHD: آیا این دارو انتخاب مناسبی است؟

منابع

.rxlist.com

uptodate.com

healthychildren.org

my.clevelandclinic.org

childmind.org