مشکلات خواب در کودکان مبتلا به فلج مغزی ممکن است به شکل دیر به خواب رفتن، بیداری‌های مکرر شبانه یا خواب‌آلودگی در طول روز دیده شود. علت این مشکلات در همهٔ کودکان یکسان نیست؛ درد و سفتی عضلات، مشکلات تنفسی، رفلاکس، تشنج یا اثر بعضی داروها می‌توانند در اختلال خواب نقش داشته باشند.
کودکان مبتلا به فلج مغزی بیشتر از کودکان بدون فلج مغزی دچار مشکلات خواب می‌شوند. مطالعات نشان می‌دهند که بین 23 تا 46 درصد از کودکان مبتلا به فلج مغزی با مشکلات خواب دست و پنجه نرم می‌کنند.
بر اساس مطالعه‌ای که توسط تیمی از پزشکان منتشر شد و الگوهای خواب را در کودکان مبتلا به فلج مغزی مورد مطالعه قرار داد، بیش از 40 درصد از کودکان مبتلا به فلج مغزی نمره الگوی خواب غیرطبیعی داشتند.
مشکلات خواب می‌توانند به‌دلیل اختلال در ترشح ملاتونین، اختلالات تنفس خواب، دندان قروچه غیرارادی، خواب زیاد در طول روز و کابوس‌ها ایجاد شوند.
چرا رسیدگی به مشکلات خواب کودک فلج مغزی مهم است؟
خواب ناکافی یا بی‌کیفیت می‌تواند با خستگی روزانه، تحریک‌پذیری و دشواری در تمرکز و یادگیری همراه شود. در کودک مبتلا به فلج مغزی، این مشکلات ممکن است مشارکت در بازی، فعالیت‌های روزمره و جلسات توانبخشی را نیز دشوارتر کنند.
بیداری‌های مکرر کودک بر استراحت والدین و مراقبان هم اثر می‌گذارد.این مشکلات نه تنها بر رشد کودک تأثیر می‌گذارند بلکه باعث ایجاد اختلال در کل خانواده می‌شوند. نزدیک به 40 درصد از کودکان مبتلا به فلج مغزی حداقل یک بار در شب، تقریباً هر شب، نیاز به توجه والدین یا مراقبین پیدا می‌کنند. این مسئله می‌تواند منجر به مشکلاتی در تمرکز و عملکرد والدین در روز بعد شود. به همین دلیل، بررسی مشکلات خواب باید هم نیازهای کودک و هم شرایط خانواده را در نظر بگیرد. اگر الگوی خواب کودک به‌طور مداوم تغییر کرده است، بهتر است به‌جای نسبت دادن آن صرفاً به فلج مغزی، علت زمینه‌ای بررسی شود.
چگونه فلج مغزی بر خواب تأثیر می‌گذارد؟
خواب برای رشد مطلوب، عملکرد شناختی و خلق‌و‌خوی مناسب ضروری است. متأسفانه، فلج مغزی می‌تواند مشکلاتی در خواب خوب شبانه کودکان ایجاد کند.
فلج مغزی اختلالی رشدی است که در درجه اول بر عملکردهای حرکتی مانند حرکت، تعادل، وضعیت بدنی و هماهنگی تأثیر می‌گذارد. اختلالات حرکتی نه تنها در هنگام بیدار بودن افراد، بلکه در خواب نیز بر بدن تأثیر می‌گذارند.
عوامل رایج مرتبط با فلج مغزی که ممکن است با خواب تداخل داشته باشند عبارت‌اند از:
- درد و سفتی عضلات. اسپاستیسیتی انقباضات غیرارادی عضلانی ناشی از آسیب به سیستم عصبی مرکزی را توصیف می‌کند. این اختلال می‌تواند منبع اصلی درد یا ناراحتی در افراد مبتلا به فلج مغزی باشد و باعث بیدار نگه داشتن آنها در طول شب شود.
- عوارض تنفسی. در هنگام خواب، افراد نمی‌توانند به‌طور آگاهانه تنفس خود را کنترل کنند. در نتیجه، هر نوع انسداد راه هوایی ممکن است در تنفس اختلال ایجاد کرده و خواب را مختل کند.
- عوارض گوارشی. بسیاری از افراد مبتلا به فلج مغزی با مشکلات گوارشی مواجه می‌شوند که باعث ناراحتی و جلوگیری از خواب می‌شود. شایع‌ترین بیماری، ریفلاکس معده به مری است که می‌تواند باعث سوزش سر دل، استفراغ و حالت تهوع شود.
- صرع. فلج مغزی و صرع ممکن است در نتیجه آسیب به مغز به‌صورت همزمان رخ دهند. صرع می‌تواند خواب را مختل کند و باعث اختلالات خواب شود. علاوه بر این، داروهای ضدصرع عوارض جانبی‌ای دارند که ممکن است خواب را تحت تأثیر قرار دهند و باعث خواب‌آلودگی بیش‌ازحد در طول روز شوند.
- اختلالات بینایی. اختلالات بینایی مستقیماً با فلج مغزی مرتبط نیستند اما معمولاً به‌صورت همزمان با این بیماری رخ می‌دهند. درک غیرطبیعی نور بر تنظیم هورمون‌های خواب مانند ملاتونین و آدنوزین تأثیر می‌گذارد و می‌تواند بر کیفیت خواب تأثیرگذار باشد.
- آبریزش از دهان. کودکان مبتلا به فلج مغزی اغلب در کنترل جویدن و بلع مشکل دارند. به همین دلیل احتمال بروز مشکل در آبریزش از دهان آنها بسیار بیشتر است. ترشح بیش‌ازحد آب دهان می‌تواند باعث خفگی کودکان یا مشکلات تنفسی در هنگام خواب شود.
- یبوست. بسیاری از کودکان مبتلا به فلج مغزی به‌دلیل تحرک محدود، کاهش مصرف مایعات، سوءتغذیه یا عضلات ضعیف معده، دچار یبوست می‌شوند. یبوست می‌تواند دردناک باشد و کودکان را از خواب بیدار کند.
- زخم های پوستی. کودکانی که از ویلچر و سایر وسایل کمک حرکتی و وسایل کمکی استفاده می‌کنند، در معرض خطر ابتلا به زخم‌های پوستی هستند که به‌عنوان زخم فشاری یا زخم بستر نیز شناخته می‌شوند. فشار و زخم‌های پوستی ناشی از کمبود خون‌رسانی به قسمت‌های آسیب‌دیده بدن هستند و ممکن است پاها، پشت، بازوها یا هر قسمت دیگری که دائماً به وسایل حرکتی (مثلاً پشت ویلچر) کشیده می‌شوند را تحت تأثیر قرار دهند. زخم‌های پوستی اغلب دردناک هستند و درصورت عدم درمان، می‌توانند زندگی کودک را به خطر بیندازند.
نشانه‌های مشکلات خواب در کودکان مبتلا به فلج مغزی
مشکلات خواب همیشه فقط به شکل بی‌خوابی دیده نمی‌شوند. گاهی تغییر رفتار یا خستگی کودک در طول روز، توجه خانواده را به خواب شبانهٔ او جلب می‌کند. نشانه‌هایی که بهتر است بررسی شوند عبارت‌اند از:
- طولانی شدن زمان به خواب رفتن؛
- بیداری‌های مکرر یا طولانی در طول شب؛
- خواب‌آلودگی یا خستگی غیرمعمول در روز؛
- خروپف یا دشواری تنفس هنگام خواب؛
- بیدار شدن همراه با درد، سرفه یا ناراحتی؛
- تغییر محسوس و مداوم در الگوی خواب
در حالی که یک شب خواب بی‌کیفیت نگران‌کننده نیست، ادامه مشکلات خواب می‌تواند مشکل‌ساز باشد و به‌طور قابل توجهی بر رشد و رفتار کودک شما در طول روز تأثیر بگذارد. ثبت ساعت خواب و بیداری، دفعات بیدار شدن، نشانه‌های همراه و زمان مصرف داروها می‌تواند اطلاعات مفیدی برای گفت‌وگو با پزشک فراهم کند.
چه زمانی برای مشکلات خواب کودک به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر مشکل به خواب رفتن، بیداری‌های شبانه یا خواب‌آلودگی روزانه ادامه پیدا کرده و بر فعالیت‌های کودک یا استراحت خانواده اثر گذاشته است، موضوع را با پزشک کودک مطرح کنید. در صورت تداوم مشکلات، ممکن است ارزیابی تخصصی خواب لازم باشد.
هنگام مراجعه، وجود خروپف یا وقفه‌های تنفسی مشاهده‌شده، درد و ناراحتی شبانه، احتمال تشنج و تغییر الگوی خواب پس از شروع یا تغییر دارو را توضیح دهید. این موارد می‌توانند در شناسایی علت اختلال خواب و انتخاب مسیر بررسی مؤثر باشند.
مشکلات خواب را صرفاً پیامدی اجتناب‌ناپذیر از فلج مغزی در نظر نگیرید؛ بررسی و مدیریت علت‌های قابل‌درمان، بخشی از مراقبت کودک است.
پیش از مراجعه، چه اطلاعاتی دربارهٔ خواب کودک ثبت کنیم؟
والدین و مراقبان آشنا با کودک، نقش مهمی در شناسایی تغییرات خواب دارند. ثبت روزانهٔ الگوی خواب می‌تواند به ارزیابی مشکل کمک کند. لازم نیست یادداشت‌ها پیچیده باشند؛ یک جدول ساده یا دفترچه کافی است.
برای آماده‌کردن این دفترچه، می‌توانید موارد زیر را یادداشت کنید:
- زمان رفتن به رختخواب و زمان تقریبی به خواب رفتن؛
- تعداد بیداری‌های شبانه و مدت تقریبی آنها؛
- زمان بیدار شدن صبح و خواب‌های روزانه؛
- نشانه‌های همراه مانند درد، سرفه، خروپف یا ناراحتی؛
- کمک‌هایی که کودک در طول شب نیاز دارد، مانند تغییر وضعیت بدن؛
- زمان مصرف داروها و تغییرات اخیر در برنامهٔ مراقبت.
این یادداشت‌ها را در مراجعه همراه داشته باشید. هدف، فراهم کردن تصویری روشن‌تر از خواب کودک است، نه تشخیص بیماری در خانه.
درمان مشکلات خواب در افراد مبتلا به فلج مغزی
درمان مشکلات خواب بسته به علت اصلی اختلال خواب، در افراد مختلف متفاوت است.
در زیر، مداخلات درمانی‌ای را که باعث بهبود استراحت شبانه می‌شوند، بررسی می‌کنیم:
یک محیط خواب ایده‌آل برای فرزند خود ایجاد کنید
تنظیم محیط خواب مناسب می‌تواند تفاوت قابل توجهی ایجاد کند.
راحتی را در اولویت قرار دهید و از نور شدید، صداهای آزاردهنده و دمای شدید در اتاق کودک استفاده نکنید.
علاوه بر این، مطمئن شوید که بافت رختخواب کودکتان خیلی زبر نباشد و پوست او را تحریک نکند. بالش‌ها همچنین می‌توانند به کودک شما کمک کنند تا موقعیت خواب راحتی داشته باشد.
ایجاد یک برنامه روتین شبانه به آماده‌سازی افراد برای خواب کمک می‌کند. این روتین می‌تواند شامل محدود کردن استفاده از تلفن، آی‌پد و تلویزیون یک ساعت قبل از خواب و حمام آب گرم برای شل کردن عضلات باشد.
راحتی کودک فقط به محیط اتاق مربوط نیست. اگر کودک برای تغییر وضعیت بدن به کمک نیاز دارد یا هنگام دراز کشیدن ناراحت می‌شود، دربارهٔ وضعیت مناسب خواب و وسایل حمایتی موردنیاز با تیم درمان مشورت کنید. استفاده از بالش یا تجهیزات وضعیت‌دهی باید متناسب با شرایط حرکتی و تنفسی کودک باشد.
درباره داروهای کودک از پزشک بپرسید
بسته به علت اصلی اختلال خواب کودک، توصیه‌های دارویی متفاوت خواهند بود.
به‌عنوان مثال، اگر علت اصلی اختلال خواب کودک شما ناراحتی عمومی باشد، مسکن‌های بدون نسخه مانند ایبوپروفن ممکن است این کار را انجام دهند. بااین‌حال، اگر عوارض شدیدتر باشند، ممکن است داروهای قوی‌تری لازم باشند.
داروهایی که ممکن است برای مشکلات خواب در افراد مبتلا به فلج مغزی توصیه شوند عبارت‌اند از:
- باکلوفن یا سایر داروهای آرام‌بخش (برای کمک به رفع اسپاسم)
- داروهای ضدتشنج (برای کاهش خطر تشنج در افراد مبتلا به صرع همزمان با فلج مغزی)
- آنتی اسیدها (برای خنثی کردن اسید معده در صورت بروز مشکلات گوارشی)
به خاطر داشته باشید که اگر برای کودک شما داروهای قوی‌تری تجویز شوند، معمولاً خطر عوارض جانبی بیشتری وجود دارد.
گاهی‌اوقات، داروهایی که کودک شما برای علائم دیگر مصرف می‌کند ممکن است دلیل مشکلات خواب باشند. به‌عنوان مثال، داروهای ضدتشنج می‌توانند به جلوگیری از تشنج در طول خواب کمک کنند، اما ممکن است باعث افزایش خستگی در طول روز نیز شوند.
قبل از استفاده از هر گونه داروی جدید یا استفاده منظم از داروهای بدون نسخه، حتماً با پزشک اطفال کودک خود صحبت کنید. آنها ممکن است به‌جای تجویز دارو، مکمل ملاتونین را برای افزایش سطح هورمون خواب توصیه کنند.
ارتباط تغذیه و ناراحتی شبانه را بررسی کنید
اگر کودک پس از غذا خوردن یا هنگام دراز کشیدن دچار ناراحتی، برگشت غذا یا سرفه می‌شود، این نشانه‌ها را با پزشک در میان بگذارید. زمان، حجم و شیوهٔ تغذیه ممکن است نیاز به بررسی داشته باشد.
در کودکانی که مشکل بلع یا برنامهٔ تغذیه‌ای ویژه دارند، تغییر رژیم غذایی یا زمان وعده‌ها باید با نظر متخصص انجام شود. محدود کردن خودسرانهٔ غذا یا مایعات، جایگزین بررسی علت ناراحتی نیست.
سعی کنید چند ساعت قبل از خواب کودکتان از غذاهای شیرین پرهیز کنید تا از افزایش انرژی جلوگیری شود. علاوه بر این، هضم وعده‌های غذایی بزرگ ممکن است مشکل باشد و ممکن است کودک شما را شب‌ها بیدار نگه دارد.
فعالیت روزانه را با توانایی کودک هماهنگ کنید
برنامهٔ روزانهٔ کودک را تا حد امکان شامل بازی، فعالیت و فرصت‌های حرکت متناسب با توانایی او کنید. نوع و شدت فعالیت باید با شرایط جسمی، میزان خستگی و برنامهٔ توانبخشی هماهنگ باشد.
با او همراه شوید و به او کمک کنید به‌صورت روزانه فعالیت بدنی داشته باشد. برای آشنایی با گزینه‌های فعالیت بدنی، مقالهٔ «ورزش‌های مناسب برای فلج مغزی» را ببینید.
هر فعالیتی که بتواند باعث تحرک بیشتر کودک شود مؤثر خواهد بود. حتی می‌توانید از روش‌های درمانی‌ای که در درمان فلج مغزی استفاده می شوند، مانند فیزیوتراپی، آب‌درمانی، کشش هدفمند، پیاده‌روی یا استفاده بیشتر از ویلچر در طول روز، بهره‌مند شوید.
جمع‌بندی
مشکلات خواب کودکان فلج مغزی ممکن است با درد، مشکلات تنفسی، ناراحتی‌های گوارشی، تشنج یا اثر داروها ارتباط داشته باشد. به همین دلیل، راهکار مناسب برای هر کودک باید بر اساس علت مشکل و نیازهای او انتخاب شود.
منظم کردن برنامهٔ خواب و فراهم کردن محیطی راحت، بخشی از مراقبت روزانه است؛ اما مشکلات مداوم یا همراه با علائم جسمی باید بررسی شوند. ثبت الگوی خواب و نشانه‌های همراه می‌تواند به خانواده و تیم درمان در این مسیر کمک کند.
برای هماهنگی ارزیابی نیازهای توانبخشی کودک و دریافت اطلاعات دربارهٔ خدمات گروه توانبخشی راه کمال، با کلینیک تماس بگیرید.
منابع
سوالات متداول
تعداد بیداری‌ها، وضعیت قرارگیری بدن و وجود درد، سفتی عضلات یا ناراحتی ناشی از ارتز و تجهیزات را توضیح دهید. نیاز به تغییر وضعیت به‌دلیل محدودیت حرکت می‌تواند یکی از عوامل اختلال خواب باشد. وضعیت‌دهی و تجهیزات موردنیاز باید متناسب با شرایط کودک بررسی شوند؛ وسایل وضعیت‌دهی نباید صرفاً برای درمان مشکل خواب و بدون ارزیابی تجویز شوند.
مطالب مشابه
پرسشنامه سنین و مراحل، ویرایش سوم (ASQ®-3) ابزار غربالگری رشدی است که پیشرفت رشد کودکان را بین سنین یک ماه تا 5ونیم سال مشخص می‌کند.
مرکز اوتیسم گروه توانبخشی راه کمال در جنوب تهران با تیمی از کاردرمانگران حرفه‌ای و استفاده از روش‌های نوین درمانی، خدمات تخصصی کاردرمانی را برای کودکان مبتلا به اوتیسم ارائه می‌دهد.
توانبخشی از راه دور یا تله ریهب با ارائه خدمات توانبخشی طریق پلتفرم‌های تکنولوژیک از محیط راحت خانه شما قابل انجام است. این خدمات شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی و موارد دیگر است.
کاردرمانی نقشی حیاتی در تقویت هماهنگی و تعادل کودکان ایفا می‌کند و بر توسعه مهارت‌های حرکتی ظریف، هماهنگی دوجانبه و توانایی‌های فیزیکی کلی تأکید دارد.
بیماری نیمن-پیک و سندرم سانفیلیپو گاهی‌اوقات به‌عنوان «آلزایمر دوران کودکی» شناخته می‌شوند؛ زیرا بسیاری از علائم آنها مشابه علائم بیماری آلزایمر هستند
اگر فرزند شما به ام‌اس مبتلا باشد، سیستم ایمنی بدن او به اشتباه به سلول‌های میلین حمله می‌کند. این سلول‌ها، پوشش‌های محافظی هستند که اعصاب مغز و نخاع را احاطه کرده‌اند. آسیب غلاف میلین، سیگنال‌های عصبی از مغز کودک شما به بقیه بدن را مختل می‌کند. این آسیب می‌تواند منجر به علائمی مانند ضعف عضلانی، خستگی، مشکلات حافظه، مشکلات تعادل و هماهنگی و نیز تغییرات بینایی شود.
زوال عقل اغلب افراد مسن را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اما در موارد نادر، کودکان ممکن است با اختلالات پس‌رونده مغزی متولد شوند. درنتیجه علائم زوال عقل مانند از دست دادن حافظه، تکلم یا توانایی حرکت مشاهده می‌شوند.
وقتی صحبت از بیماری پارکینسون می‌شود بیشتر افراد، بزرگسالان یا افراد مسن را به یاد می‌آورند و تصور می‌کنند این بیماری فقط در سنین بالا مشاهده می‌شود. اما در موارد بسیار نادر، علائم پارکینسون در کودکان شش ساله نیز ظاهر می‌شوند.
پس از درمان تومور مغزی، کودک ممکن است در انجام کارهای روزانه مانند دوش گرفتن، لباس پوشیدن و غذا خوردن مشکل داشته باشد. کاردرمانیبه بازیابی این مهارت‌ها و استقلال کمک می کند.
دیستروفی عضلانی (MD) اختلالی ژنتیکی است که بر توانایی عضلات برای ترمیم خود تأثیر می‌گذارد. بسته به نوع دیستروفی عضلانی، تأثیر این بیماری بر زندگی روزمره می‌تواند متفاوت باشد. خبر خوب این است که فیزیوتراپی و کاردرمانی گزینه‌های عالی برای بهبود قدرت و کاهش علائم کودک هستند.